धन्य ते अरण रत्नाची खाण। जन्मला निधान सांवता तो

धन्य ते अरण रत्नाची खाण। जन्मला निधान सांवता तो।।१।।

सांवता सागर प्रेमाचे आगर। घेतला अवतार माळ्या घरी।।२।।

धन्य त्याची माता धन्य त्याचा पिता। साठविला दाता त्रेलोक्याचा।।३।।

नामा म्हणे त्याचा जन्म सुफल झाला। वंश उद्धरिला माळीयाचा।।४।।

अर्थ 

१) धन्य ते अरण रत्नाची खाण। जन्मला निधान सांवता तो।।१।।

अरण गाव धन्य आहे कारण जणू ते एखाद्या मौल्यवान रत्नांच्या खाणीप्रमाणे पवित्र आणि समृद्ध आहे. त्या भूमीतच अवतार घेऊन एक अमूल्य रत्न जन्माला आले सांवता माळी. ‘रत्नाची खाण’ हा शब्दप्रयोग सांगतो की अरण हे केवळ एक गाव नव्हते; ते दैवी तेज, पावित्र्य आणि ज्ञानाचे केंद्र होते. सांवतासारखा संत जन्मल्यामुळे त्या भूमीचे महत्त्व अनेक पटींनी वाढले. ‘निधान’ म्हणजे अमूल्य खजिना सांवता माळी हा जगासाठी प्रेम, भक्ति आणि सद्भावनेचा खजिना बनून आला. ज्या भूमीवर अशा संतांनी जन्म घेतला, ती भूमी, ते गाव, ते कुल आणि ते कुटुंब सर्वच धन्य मानले जातात.

२) सांवता सागर प्रेमाचे आगर। घेतला अवतार माळ्या घरी।।२।।

सांवता माळी म्हणजे प्रेमाचा सागर, दया आणि करुणेचा अथांग स्रोत. त्याचे मन एखाद्या महासागरासारखे विशाल आणि प्रेमाने भरलेले होते. ‘प्रेमाचे आगर’ म्हणजे प्रेमाचे अविरत झरे जिथून वाहतात. सांवताचे जीवन हे दैवी प्रेमाचा सतत प्रवाह होता देवाप्रती प्रेम, भक्तांप्रती प्रेम आणि सर्व जीवजंतूप्रती दया.

या ओळीत एक मोठा संदेश दडलेला आहे संत होण्यासाठी उच्च जन्म, राजघराणे किंवा वैभवाची गरज नसते; परमात्म्याचे प्रेम जिथे आहे, तिथेच संत उतरतात. सांवता माळी यांनी साध्या माळीच्या घरी अवतार घेतला. देव आणि संतांना कुल, जाती, धन किंवा मानप्रतिष्ठेची आवश्यकता नसते. ते साधेपणात, निरागसतेत, श्रमामध्ये आणि प्रामाणिकपणातच जन्म घेतात. त्यांचा जन्म ठरलेला नसतो; तो मानवजातीचा उद्धार करण्यासाठी असतो. माळीघरात जन्म घेऊन त्यांनी समाजातील सर्वसामान्यांना आपलेसे केले आणि सांगितले की भक्ति आणि प्रेम हे सर्वांसाठी समान आहेत.

३) धन्य त्याची माता धन्य त्याचा पिता। साठविला दाता त्रेलोक्याचा।।३।।

ज्या आई-वडिलांच्या घरी असा महान संत जन्माला आला, ते खरोखरच धन्य आहेत. समाजात कधी कधी कुणाच्या कार्यातून त्याच्या माता-पित्यांनाही गौरव मिळतो. परंतु येथे फक्त गौरव नाही, तर एक अनंत पुण्याचा ठेवा मिळाल्याचे सूचित आहे. सांवता माळी यांच्या पालकांनी केवळ देहाचा जन्म दिला नव्हे तर त्यांच्या गुणांचेही संगोपन केले. त्यामुळे तेही दैवी कार्याचे भागीदार ठरले.

‘साठविला दाता त्रेलोक्याचा’ सांवता हा केवळ एक माळी नव्हता; तो तीनही लोकांचे (भू-स्वर्ग-पाताळ) कल्याण करणारा दाता ठरला. त्याचे प्रेम, सेवा आणि भक्ति ही सर्व लोकांचा उद्धार करणारी शक्ती होती. त्याने लोकांच्या मनातील अज्ञान, द्वेष आणि दुःख दूर केले. एक छोट्या घरात जन्म घेऊन तो त्रिलोकांचा दाता बनला हीच संतांची वैशिष्ट्ये आहेत.

४) नामा म्हणे त्याचा जन्म सुफल झाला। वंश उद्धरिला माळीयाचा।।४।।

संत नामदेव महाराज सांगतात की सांवताचा जन्म खरोखरच सुफल अतिशय फलदायी झाला. जिथे संत जन्म घेतात, तिथे पाप, अज्ञान आणि अंधकार नाहीसा होतो. त्याचा जन्म म्हणजे भक्तींची वेल वाढवणारा बीजाचा अंकुर. अशा संतांच्या कर्मांनी संपूर्ण गाव, कुटुंब आणि वंश पावन होतो.

‘वंश उद्धरिला माळीयाचा’ सांवता माळीने आपल्या कुटुंबाचे, समाजाचे, आणि समुदायाचे नाव उंचावले. लोकांना समजले की संतत्व ही जन्मावर नसून, कर्मावर आणि प्रेमावर अवलंबून असते. त्याच्या भक्ति, कीर्तन, दया आणि सेवा यांनी माळी जातीलाही अतुलनीय मान मिळवून दिला. समाजातील सर्वसामान्यांना त्याने सांगितले भक्ति करण्यासाठी जात-पात नाही, मनाची शुद्धता महत्त्वाची.

निष्कर्ष

या अभंगात संत सांवतामाळींचे महात्म्य, त्यांचा जन्म झालेली पवित्र भूमी, त्यांचे प्रेममय जीवन आणि त्यांच्या पालकांचा गौरव सुंदरपणे वर्णन केला आहे. संतांचा जन्म हा नेहमीच समाजाला दिशा देणारा असतो. सांवता माळीही प्रेम, सेवा, समता आणि भक्तीचा एक उज्ज्वल दीपस्तंभ बनले ज्यांच्या तेजाने संपूर्ण माळी समाजच नव्हे, तर सर्व भक्त पवित्र झाले.