राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा

राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा |
रविशशिकळा लोपलिया ||1||

 कस्तुरीमळवट चंदनाची उटी |
 रुळे माल कंठी वैजयंती ||धृ||

 मुगुट कुंडले श्रीमुख शोभले |
 सुखाचे ओतले सकळ ही ||2||

 कासे सोनसळा पांघरे पोटोळा |
 घननीळ सावळा बाईयानो ||3||

 सकळ ही तुम्ही व्हा गे एकीसवा |
 तुका म्हणे जीवा धीर नाही ||4||

अभंगाचा अर्थ 

“राजस सुकुमार मदनाचा पुतळा | रविशशिकळा लोपलिया”
तुकाराम महाराज येथे विठ्ठलाच्या अलौकिक सौंदर्याचे वर्णन करतात. “राजस सुकुमार” म्हणजे अत्यंत नाजूक, सुंदर आणि आकर्षक. “मदनाचा पुतळा” म्हणजे कामदेवासारखा मोहक. भगवंताचे रूप इतके सुंदर आहे की सूर्य आणि चंद्र यांच्या किरणांनाही त्याच्या तेजाच्या तुलनेत लाज वाटावी  “रविशशिकळा लोपलिया”. म्हणजे विठ्ठलाचे तेज इतके दिव्य आहे की निसर्गातील उजळ प्रकाशही त्यात हरवून जातो.

“कस्तुरीमळवट चंदनाची उटी | रुळे माल कंठी वैजयंती” (धृ)
भगवंताच्या अंगावर कस्तुरीच्या सुवासाने भरलेली चंदनाची उटी आहे. तिचा सुवास वातावरण पवित्र करतो. कंठामध्ये वैजयंतीची माळ  जी श्रीविष्णूची ओळख आहे  शोभत आहे. ही माळ फक्त शोभेची नाही तर भक्ती, पवित्रता आणि दिव्यत्वाचे प्रतीक आहे. संत सांगतात की, या रूपामध्ये भक्ताचे मन अगदी विरघळून जाते.

“मुगुट कुंडले श्रीमुख शोभले | सुखाचे ओतले सकळ ही”
विठ्ठलाच्या मस्तकावर सुंदर मुकुट, कानात सोनेरी कुंडले आणि श्रीमुखावर प्रकटलेले तेज पाहून मनात अपार आनंद उसळतो. भगवंताचे सौंदर्य जणू सुखाचा अथांग झरा आहे. जो त्याला पाहतो, त्याच्यावर सुखाचा वर्षाव होत राहतो. भक्ताला देवदर्शन म्हणजे आनंदाची मूर्तीच.

“कासे सोनसळा पांघरे पोटोळा | घननीळ सावळा बाईयानो”
भगवंताचे वस्त्र सोनसळी रंगाचे आहे  अतिशय शोभेचे आणि पवित्र. त्यांच्या गळ्यात पांढरे पोटोळे आहेत, ज्याने त्यांचे सौंदर्य अजूनच खुलले आहे. त्यांचा वर्ण घननीळ  म्हणजे मेघासारखा काळा आणि आकर्षक. हे वर्णन कृष्णाची आठवण करून देते. सावळेपणामध्येही अनिर्वचनीय मोहकता असते, आणि भक्त त्यात हरवून जातो.

“सकळ ही तुम्ही व्हा गे एकीसवा | तुका म्हणे जीवा धीर नाही”
शेवटी तुकाराम महाराज भक्तांना सांगतात  “तुम्ही सर्वजण या विठ्ठलरूपाचा अनुभव घेण्यासाठी एकाग्र व्हा, एकचित्त व्हा.” विठ्ठलाचे सौंदर्य, प्रेम आणि करुणा इतकी अपार आहे की, संत तुकाराम म्हणतात, “माझ्या जिवाला आता धीर धरणेही कठीण झाले आहे.” भक्ताचे मन देवप्रेमाने इतके भरून जाते की शरीर, मन आणि श्वास सर्व विठ्ठलातच गुंतून जातात.

एकूणार्थ

या अभंगात संत तुकाराम महाराजांनी विठ्ठलाच्या अद्वितीय सौंदर्याचे, भक्तीच्या एकाग्रतेचे आणि भगवंतावरील प्रचंड प्रेमाचे सुरेख वर्णन केले आहे. भगवानाचे रूप, त्यांचे तेज, त्यांचे सौंदर्य पाहून भक्ताचे मन पूर्णपणे मोहरते आणि देवदर्शनाची आस अधिकाधिक जागृत होते.