काय वाणूं आतां न पुरे हे वाणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसे ॥१॥
थोरीव सांडिली आपुली परिसें । नेणे शिवों कैसें लोखंडासी ॥२॥
जगाच्या कल्याणा संतांच्या विभूती । देह कष्टविती परउपकारें ॥३॥
भूतांची दया हे भांडवल संतां । आपुली ममता नाहीं देहीं ॥४॥
तुका म्हणे सुख पराविया सुखें । अमृत हें मुखें स्त्रवतसे ॥५॥
१) “काय वाणूं आतां न पुरे हे वाणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसे ॥”
भक्त किंवा साधक जेव्हा संतांचा किंवा देवाचा अद्भुत अनुभव घेतो, तेव्हा त्याच्या भावना शब्दांत मावत नाहीत.
“काय वाणूं आतां न पुरे हे वाणी”
म्हणजे—मी काय बोलू? शब्द अपुरे पडतात.
माझ्या भावना, माझा आनंद, माझी कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी मला वाक्यही सुचत नाही.
“मस्तक चरणीं ठेवीतसे”
अशा वेळी भक्ताला एकच वाटते आपले मस्तक संतांच्या किंवा देवाच्या चरणी ठेवावे.
हा नम्रतेचा सर्वोच्च बिंदू आहे.
मन पूर्ण झुकते, अहंकार नाहीसा होतो, आणि भक्तीचा भाव शून्यतेप्रमाणे शुद्ध होतो.
येथे तुकाराम सांगतात की संतांच्या महिम्याने भारावून जाऊन माणूस अगदी नतमस्तक होतो.
२) “थोरीव सांडिली आपुली परिसें । नेणे शिवों कैसें लोखंडासी ॥”
“थोरीव सांडिली आपुली परिसें”
संतांनी आपली थोरवी, अभिमान आणि प्रतिष्ठा पूर्णपणे सोडून दिली आहे.
ते स्वतःला कधीही श्रेष्ठ समजत नाहीत; उलट, ते स्वतःला क्षुद्र समजतात.
त्यांच्या नम्रतेचा महिमा हेच दाखवतो की जेवढे मोठे ते असतात, तेवढेच ते स्वतःला लहान मानतात.
“नेणे शिवों कैसें लोखंडासी”
याचा आशय लोखंडाला स्वतः लोखंड कमी पडत नाही; पण त्याला सुवर्णासारखे बनवण्यासाठी ‘परिस’ची आवश्यकता असते.
तसेच, सामान्य माणसाचे जीवन परिवर्तन करताना संत परीसासारखे असतात.
संतांच्या सहवासामुळे सामान्य मनुष्याचे जीवन उच्च, पवित्र आणि तेजस्वी बनते.
संतांच्या परोपकारामुळे, त्यांच्या मार्गदर्शनामुळे, त्यांच्या कृपेनेच माणसाचे जीवन रुपांतरित होते.
३) “जगाच्या कल्याणा संतांच्या विभूती । देह कष्टविती परउपकारें ॥”
ही ओळ संतांच्या जीवनातील परोपकाराची व्याख्या सांगते.
“जगाच्या कल्याणा संतांच्या विभूती”
संत जन्माला येतातच जगाच्या कल्याणासाठी.
त्यांचे अस्तित्व, त्यांची कृपा, त्यांची वाणी सर्व काही समाजासाठी, मानवतेसाठी असते.
संत हे स्वतःसाठी काहीही करत नाहीत; त्यांचे जीवन समाजाचा उध्दार आणि लोकांच्या कल्याणासाठीच असते.
“देह कष्टविती परउपकारें”
संत स्वतःचे शरीर, वेळ, मन, शक्ती सर्व काही इतरांसाठी खर्च करतात.
ते लोकांची दुःखे कमी करण्यासाठी स्वतः दुःख सहन करतात.
त्यांच्या दयाळूपणामुळे ते स्वतःच्या सुखाकडे पाहत नाहीत ते फक्त जगासाठी झटतात.
ही भावना ‘निःस्वार्थ त्यागाचा’ सर्वोच्च आदर्श आहे.
४) “भूतांची दया हे भांडवल संतां । आपुली ममता नाहीं देहीं ॥”
या ओळीत संतांचे अंतःकरण स्पष्ट केले आहे.
“भूतांची दया हे भांडवल संतां”
संतांचे भांडवल म्हणजे दया, करुणा.
ते प्रत्येक जीवजंतूप्रती, प्रत्येक व्यक्तीप्रती प्रेम, सहानुभूती आणि समता बाळगतात.
त्यांचे हृदय सर्वांसाठी उघडे असते ते कोणाचेही दुःख आपले मानतात.
“आपुली ममता नाहीं देहीं”
संतांना आपल्या शरीराबद्दल, आपल्या सुखाबद्दल ममता नसते.
ते असा विचार करतात
“माझे शरीर हे माझ्यासाठी नव्हे; ते इतरांची सेवा करण्यासाठी आहे.”
म्हणूनच ते स्वतःला विसरून लोकांसाठी जगतात.
ही आत्मत्यागाची भावना अत्यंत पवित्र आहे.
५) “तुका म्हणे सुख पराविया सुखें । अमृत हें मुखें स्त्रवतसे ॥”
या अंतिम ओळीत तुकाराम महाराज संतांच्या वाणीतील शक्ती सांगतात.
“सुख पराविया सुखें”
जेव्हा संतांना अंतःकरणातील आनंद प्राप्त होतो देवाचा अनुभव, शांतता, भक्तीचा परमानंद तेव्हा ते ते सुख इतरांना वाटू लागतात.
संत स्वतः आनंदी असतात, पण त्या आनंदाचा स्रोत ते स्वतःपुरता ठेवत नाहीत; ते सर्वांमध्ये तो आनंद पसरवतात.
“अमृत हे मुखें स्त्रवतसे”
संतांच्या वचनांतून, त्यांच्या उपदेशातून, त्यांच्या अभंगातून अमृतासारखा रस झरत असतो.
त्यांची वाणी मनाला शांत करते, अहंकार कमी करते, दुःख दूर करते आणि आत्म्याला उन्नत करते.
त्यांची वाणी म्हणजे अमृत जी आत्म्याला अमरतेकडे नेते.
एकूण सार
या अभंगात तुकाराम महाराजांनी सांगितले
- संतांच्या सत्य, नम्रतेची आणि करुणेची शक्ती किती महान आहे.
- ते स्वतःला विसरून जगासाठी जगतात.
- त्यांच्याकडे ममता नसते, पण करुणेच्या महासागराप्रमाणे प्रेम असते.
- त्यांच्या वचनेतून अमृतरस मिळतो, जो प्रत्येक जीवाच्या कल्याणासाठी असतो.
- त्यांच्या चरणी नतमस्तक झाल्यावर वाणीही अपुरी पडते.
0 टिप्पण्या