काय सांगू आता संतांचे उपकार | मज निरंतर जागविती ||

काय द्यावे त्यासी व्हावे उतराई | ठेविता हा पायी जीव थोडा ||

सहज बोलणे हित उपदेश | करुनी सायास शिकविती ||

तुका म्हणे वत्स धेनु वेचे चित्ती | तैसे मज येती सांभाळीत ||

अर्थ

१) काय सांगू आता संतांचे उपकार | मज निरंतर जागविती ||

तुकाराम महाराज येथे सांगतात की संतांचे उपकार किती महान आहेत हे शब्दांत सांगणेच शक्य नाही.
"काय सांगू?" या शब्दांत त्यांच्या अंतःकरणातील समाधान, कृतज्ञता आणि भावविभोरता दडलेली आहे.

संत म्हणजे आपल्याला अंधारातून प्रकाशाकडे नेणारे मार्गदर्शक. त्यांच्या शिकवणीमुळे मनाचे जागरण होते भक्ती जागते, प्रेम जागते, विवेक जागतो.

"मज निरंतर जागविती" म्हणजे संतांची वचने, त्यांचे उदाहरण, त्यांचा संग, त्यांच्या कथा हे सर्व मला सतत जागृत ठेवतात.
सांसारिक मोह, अज्ञान, भ्रम, वाईट प्रवृत्ती यांच्यात पडू न देता, ते मला सत्य, भक्ती आणि सद्गुणांच्या मार्गावर नेहमी चालवत राहतात.

म्हणूनच तुकारामांना वाटते की हे उपकार वर्णनातीत आहेत.

२) काय द्यावे त्यासी व्हावे उतराई | ठेविता हा पायी जीव थोडा ||

संतांचे उपकार इतके अमूल्य आहेत की त्यांची परतफेड करणे अशक्य आहे.
"काय द्यावे त्यासी?" तुकारामांना वाटते की जगातील सर्वात मोठे धन, समृद्धी, वस्तू काहीचही त्यांच्या ऋणातून मुक्त करू शकत नाही.

ते म्हणतात मी त्यांना काय देऊ?
या प्रश्नात भक्ताचा नम्र भाव दिसतो.

संतांच्या चरणी ठेवण्यासाठी माणसाकडे एकच वस्तू असते आपले मन आणि आपले जीवन.

"ठेविता हा पायी जीव थोडा" म्हणजे मी माझा जीव, माझे अस्तित्व, माझी अहंता, माझा श्वास हे सर्व त्यांच्या चरणी अर्पण करतो. तेवढेच मी करू शकतो.

हे देणे म्हणजे देह नव्हे तर संपूर्ण आत्मिक समर्पण.
संतांच्या शिकवणीवर, त्यांच्या मार्गदर्शनावर पूर्णपणे श्रद्धा ठेवणे हेच खरे अर्पण.

३) सहज बोलणे हित उपदेश | करुनी सायास शिकविती ||

येथे तुकाराम म्हणतात की संतांचे बोलणे सहज, गोड, साधे आणि मनाला लागणारे असते. त्यांच्याकडून मिळणारा उपदेश हा हितकारी म्हणजे आपल्याला खरा फायदा करणारा असतो.

संतांचे बोलणे कोणत्याही गर्वाने किंवा कठोरतेने भरलेले नसते. ते जिथे गरज असते तिथे नम्रतेने, जिथे आवश्यक असते तिथे सौम्य कठोरपणे शिकवतात.

"करुनी सायास" म्हणजे संत आपला श्रम, वेळ, शक्ती, धैर्य आणि अनुभव खर्च करून आपल्याला मार्गदर्शन करतात.

ते आपल्याला संयमाने, पुनःपुन्हा, प्रेमाने शिकवतात. आपण चुका केल्या तरी ते रागावत नाहीत; ते आपल्याला वाईट प्रवृत्तींमधून बाहेर काढतात आणि सतत योग्य मार्ग दाखवतात.

त्यांची शिकवण आपल्याला केवळ ज्ञान देत नाही, तर आपले आयुष्यही बदलून टाकते.

४) तुका म्हणे वत्स धेनु वेचे चित्ती | तैसे मज येती सांभाळीत ||

या शेवटच्या ओळीत तुकाराम महाराजांनी एक सुंदर उपमा वापरली आहे.

वत्स (वासरू) जसे धेनूच्या (गायीच्या) जवळ प्रेमाने, विश्वासाने राहते, आणि गाय जसे आपल्या वत्साचे जतन, पोषण आणि रक्षण करते तसेच संत मला प्रेमाने जपतात.

तुकाराम म्हणतात की मी जसा वत्स, तसाच संत माझे रक्षण करणारी धेनू.
ते मला मार्ग दाखवतात, माझ्या मनातील भ्रम काढून टाकतात, माझी भक्ती वाढवतात, आणि मला परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्यासाठी सक्षम करतात.

संतांचे प्रेम हे आईच्या प्रेमासारखे नि:स्वार्थ असते त्यातूनच ही उपमा उभी राहते.