काय सांगो आतां संतांचे उपकार । मज निरंतर जागविती ॥१॥

काय द्यावे त्यासी व्हावे उतराई । ठेवितां हा पायीं जीवा थोडा ॥२॥

सहज बोलणें हीत उपदेश । करुनि सायास शिकविती ॥३॥

तुका म्हणे वत्स धेनुवेच्या चित्तीं । तैसे मज येती साभाळीत ॥४॥

१) “काय सांगो आतां संतांचे उपकार । मज निरंतर जागविती ॥”

तुकाराम महाराज म्हणतात
मी संतांचे उपकार काय सांगू?
ते इतके अनंत, इतके गहन आहेत की शब्दांत मावतच नाहीत.

“मज निरंतर जागविती”
संत मला सतत ‘जागवतात’.
याचा दोन प्रकारे अर्थ होतो

आध्यात्मिक दृष्ट्या जागृत करणे:
संत आपल्याला जीवनाची खरी दिशा दाखवतात.
ते अज्ञानाच्या झोपेतून आपल्याला उठवतात, आणि भगवानाच्या मार्गावर चालायला प्रेरित करतात.
चुका, मोह आणि वासना यांविषयी जागरूक करणे:
जगाच्या मृगजळात फसलेल्या मनाला संतांचे वचन वास्तवाची जाणीव करून देते.
ते सांगतात
“सुख बाहेर नाही, ते तुझ्या आत आहे.”

संतांच्या उपदेशामुळे साधकाची अंतःकरणात सदैव प्रकाश निर्माण होतो.
त्यानिमित्ताने त्याचे जीवन बदलते, मन शांत होते आणि आत्मा जागृत होतो.

२) “काय द्यावे त्यासी व्हावे उतराई । ठेवितां हा पायीं जीवा थोडा ॥”

या ओळीत तुकाराम महाराज एका भक्ताचे कृतज्ञ भावनेचे गहन वर्णन करतात.

“काय द्यावे त्यासी व्हावे उतराई”
संतांचे उपकार इतके महान आहेत की त्याचे परतफेड म्हणून देण्यासारखे माझ्याकडे काहीही नाही.
धन, वस्तू, यश यांनी त्यांचे उपकार उतरू शकत नाहीत.

“ठेवितां हा पायीं जीवा थोडा”
संतांची खर्‍या अर्थाने सेवा म्हणजे स्वतःला त्यांच्या पायावर अर्पण करणे.
आपला अहंकार, वासना, लोभ, क्रोध हे सर्व त्यांच्या चरणी ठेवणे.
आपला “जीव” मन, बुद्धी, कर्म, भावना हेच त्यांना द्यावेत.

ते म्हणतात
मी जर माझा जीवही त्यांच्या पायाशी ठेवला तरीही त्यांच्या उपकारांची परतफेड होणार नाही.
कारण त्यांनी माझे जीवन बदलले आहे, ते अमूल्य आहे.

३) “सहज बोलणें हीत उपदेश । करुनि सायास शिकविती ॥”

या ओळीत संतांची शिकवण्याची शैली स्पष्ट केली आहे.

“सहज बोलणें”
संतांचे बोलणे अत्यंत सहज, साधे आणि साध्यासोपे असते.
ते कठीण भाषा किंवा गुंतागुंतीची तत्त्वज्ञान सांगत नाहीत.
त्यांचे शब्द लोकांच्या मनात थेट पोहोचतात.

“हीत उपदेश”
ते जे उपदेश करतात, ते फक्त आपल्या भल्यासाठी असतात.
त्यांच्या प्रत्येक वचनात कल्याणाचा हेतू असतो माणसाचे दुःख कमी करणे आणि सुख वाढवणे.

“करुनि सायास शिकविती”
संत स्वतः मेहनत करून लोकांना शिकवतात.
एकेकाला समजावून सांगतात, जिथे गरज असते तिथे दुरुस्ती करतात, प्रसंगी कठोरही होतात, पण हेतू नेहमीच भल्याचा असतो.

ते असे गुरू आहेत की ज्यांना आपल्या शिष्यांच्या आध्यात्मिक उन्नतीची सदैव चिंता असते.

४) “तुका म्हणे वत्स धेनुवेच्या चित्तीं । तैसे मज येती साभाळीत ॥”

तुकाराम महाराज येथे संतांच्या प्रेमाची तुलना अत्यंत सुंदर पद्धतीने करतात.

“वत्स धेनुवेच्या चित्तीं”
जशी गाय आपल्या वासराला प्रचंड प्रेमाने जपते
त्याला धोका नको, भूक नको, त्रास नको असे तिच्या मनात सदैव असते.

“तैसे मज येती साभाळीत”
तशीच संतांची वृत्ती माझ्याबद्दल आहे.
ते मला अशा प्रेमाने, मायेने, करुणेने जपतात.
माझ्या चुकांवर राग न करता, माझ्या कमजोरींवर हसून न घेता, ते संयमाने माझे मार्गदर्शन करतात.

ही ओळ सांगते
संतांचे प्रेम मातेसारखे आणि पवित्र असते.