वेदांनाही नाही कळला अंतपार याचा ||धृ||
**कानडा राजा पंढरीचा |
वेदांनाही नाही कळला अंतपार याचा ||धृ||**
या ध्रुपदात कवी म्हणतो की पंढरीचा विठोबा हा कानडा राजा आहे. “कानडा” म्हणजे निराळा, अद्वितीय, सामान्यपणापेक्षा भिन्न जो सर्व लोकांपेक्षा वेगळा भासतो. पंढरीचा विठ्ठल हा असा अद्भुत, करुणामय आणि अनोखा आहे की वेदांनाही त्याचा अंत, स्वरूप, महिमा पूर्णपणे कळला नाही.
वेद म्हणजे ज्ञानाचे सर्वोच्च स्रोत. पण या ज्ञानालाही परमेश्वराचे सौंदर्य, लीला आणि प्रेम पूर्णपणे समजत नाही.
विठ्ठलाचे रूप, करुणा, भक्तांसाठीचे झुकणे हे अवर्णनीय आहे. म्हणून तो अंतहीन, अनंत आणि अकल्पनीय आहे.
**निराकार तो निर्गुण ईश्वर प्रगटला असा विटेवर |
उभय ठेविले हात कटीवर पुतळा चैतन्याचा ||१||**
ईश्वर हा मूळतः निराकार (रूपरहित), निर्गुण (गुणांपलीकडील), अवघ्या विश्वाचा तात्त्विक आधार आहे. परंतु भक्तांच्या प्रेमामुळे, भक्तांच्या हाकेमुळे, तो स्वतःला साकार रूपात प्रकट करतो.
भक्तासाठी तो विटेवर उभा राहतो
हात कमरेवर ठेवलेले, स्थिर, शांत, प्रेमळ, प्रसन्न!
हे रूप जरी बाहेरून मूर्तीप्रमाणे दिसत असले तरी ते चैतन्यमय, जीवंत, जाणते, प्रेमाने परिपूर्ण आहे.
इथे कवी सांगतो की विठ्ठल फक्त दगडाचा पुतळा नाही. तो जिवंत आहे, भक्तांची हाक ऐकतो, भक्तावर कृपेचा वर्षाव करतो.
**परब्रम्ह हे भक्तासाठी मुके ठाकले भीमे काठी |
उभा राहिला भाव सावयव जणु कि पुंडलिकाचा ||२||**
परब्रह्म, म्हणजे ज्याला रूप-गुण-सीमा काहीही नाही इतका व्यापक, तो सर्वश्रेष्ठ ईश्वर
तोसुद्धा भक्ताच्या प्रेमापुढे “मुक” होतो, म्हणजे शब्दही हरवतात, नम्र होतो, शांतपणे उभा राहतो.
भीमा नदीच्या काठी विठ्ठल उभा राहिला यामागे कारण
पुंडलिकाची अनन्य भक्ती!
पुंडलिकाने आई-वडिलांची सेवा इतक्या भावनेने केली की ईश्वर त्याच्यावर प्रसन्न झाला.
त्याने विठ्ठलाला
“विटेवर उभे रहा, थोडं थांबा,”
असे सांगितले, आणि विठ्ठल त्याच्यासाठी थांबला!
येथे भावार्थ असा की भक्ताची सेवा, प्रेम, भक्ति इतकी प्रभावी असते की ती स्वतः परब्रह्माला थांबवते.
देवाला शरीर नाही, तो निराकार असताना, भक्ताच्या भावनेने तो साकार, सावयव होऊन उभा राहतो
जणू काही पुंडलिकाच्या भक्तीची मूर्तीच!
**हा नाम्याची खीर चाखतो, चोखोबांची गुरे राखतो |
पुरंदराचा हा परमात्मा वाली दामाजीचा ||३||**
विठ्ठल हा सर्वांचा आहे मोठा-लहान, राजा-गरीब, भक्त-सेवक सगळ्यांचा!
तो नामदेवाची खीर चाखतो
नामदेव जे प्रेमाने नैवेद्य ठेवतात, ते स्वत: येऊन खातो.
याचा अर्थ: विठ्ठल भक्ताच्या प्रेमाला प्रतिसाद देतो.
तो चोखोबांची गुरे राखतो
चोखामेळा हा दळणवळणाचा कामगार, अत्यंत गरीब, पण परम भक्त.
त्याला मदतीची गरज असताना विठ्ठल स्वतः त्याची गुरे राखायला जातो!
भक्ताच्या श्रमाची, गरजेची दखल घेणारा असा देव जगात नाही.
तो पुरंदराचा परमात्मा
संत पुरंदरदास यांच्या भक्तीला प्रतिसाद देणारा, त्यांच्यावर कृपा करणारा!
आणि दामाजीचा वाली
दामाजी पंत अडकले असताना विठ्ठल त्यांना मुक्त करण्यासाठी स्वतः वाळूचे धन धान्यांत बदलतो.
भक्ताला संकटात एकटे सोडत नाही.
एकूण भावार्थ (सारांश):
ही रचना विठ्ठलाच्या अद्वितीय भक्तवत्सल स्वरूपाचे वर्णन करते.
विठ्ठल हा जगाच्या कानी येणारा गोंधळ नाही, तर भक्तासाठी कानडा विशेष, अद्वितीय आहे.
निराकार ईश्वर भक्तासाठी साकार होतो, भक्ताची कामे स्वतः करतो.
भक्तीला तो कधीच नकार देत नाही ती साधी असो की महान.
पुंडलिक, नामदेव, चोखोबा, दामाजी सर्वांच्या जीवनात विठ्ठलाने प्रत्यक्ष हस्तक्षेप करून मदत केली.
देव म्हणजे करुणा आणि भक्ताप्रती प्रेमाचे मूर्त स्वरूप हेच या अभंगातून प्रकट होते.
0 टिप्पण्या