म्हणोनि शुळपाणि जपताहे वारंवार ||1||
आदि मध्य अंती निजबीज ओंकार |
प्रल्हाद अंबऋषी मानिला निर्धार ||धृ||
भुक्ती मुक्ती सुखदायक साचार |
पतित जीव अज्ञान तरले अपार ||2||
दिवसें दिवस व्यर्थ जात संसार |
बापरुखुमादेवीवरा विठ्ठलाचा आधार ||3||
**१) “सार सार सार विठोबा नाम तुझे सार |
म्हणोनि शुळपाणि जपताहे वारंवार ||”**
या ओळीत संत म्हणतात विठोबाचे नाव हे सर्व सारांशांचा सार आहे. संपूर्ण जगाचे, वेद–शास्त्रांचे, भक्तीचे आणि जीवनाचे जे मूलतत्त्व आहे, ते ‘विठ्ठलनाम’ आहे. त्यातच खरी शक्ती, शांतता आणि मोक्षाचा मार्ग दडलेला आहे. म्हणूनच ‘शुळपाणी’ म्हणजेच भगवान शंकरसुद्धा हेच नाम सतत जपत राहतो. शंकर ज्याला सर्वात प्रभावशाली मानतो, ते नाम सामान्य माणसाने तर नक्कीच धारण करायला हवे हा संदेश या ओळीत आहे.
**२) “आदि मध्य अंती निजबीज ओंकार |
प्रल्हाद अंबऋषी मानिला निर्धार ||”**
या ठिकाणी कवी सांगतात की विठ्ठल म्हणजेच ओंकाराचे मूळ बीज. जगाचा आरंभ, मध्ये जीवनाचे प्रवाह आणि शेवटीही जो चैतन्यरूप ईश्वर आहे, तोच विठ्ठल. ‘ओंकार’ हे ब्रह्माचे प्रतीक; त्याचा अर्थ सर्वव्यापी, अखंड, अविनाशी शक्ती. प्रल्हाद आणि अंबरीषासारखे महान भक्तही या सत्याचा ठाम निर्धाराने स्वीकार करतात. कितीही संकटे आली तरी त्यांनी ईश्वरनामाचा विसर कधीच पडू दिला नाही. त्यामुळे ईश्वरनिष्ठा ठेवली तर जगात भीतीला काही स्थान राहत नाही हे या ओळीतून स्पष्ट होते.
**३) “भुक्ती मुक्ती सुखदायक साचार |
पतित जीव अज्ञान तरले अपार ||”**
विठ्ठलभक्ती ही भुक्ती (इहलोकातील आनंद) आणि मुक्ती (पारलौकिक मोक्ष) दोन्ही देणारी आहे. तो भक्तांचा सदैव सच्चा साथीदार आहे. ज्यांचं जीवन अज्ञानाने, पापाने किंवा मोहाने झाकोळलं आहे, अशा सर्व पतित जीवांनाही विठ्ठल आपल्या कृपेने तारतो. भक्ती म्हणजे परिवर्तन; ती आपल्यातील दोष, अज्ञान आणि अहंकार दूर करून आत्मसुख देणारी आहे. विठ्ठल आपल्या भक्ताला कधीही दूर करत नाही असे अनंत उदाहरणे संतसाहित्यात आढळतात.
**४) “दिवसें दिवस व्यर्थ जात संसार |
बापरुखुमादेवीवरा विठ्ठलाचा आधार ||”**
या अंतिम ओळीत अत्यंत जीवनवादी संदेश आहे मनुष्याचे आयुष्य दिवसेंदिवस निघून जात आहे. संसाराच्या विळख्यात आपण एवढे गुंतून जातो की खरी आध्यात्मिक प्रगती, आत्मचिंतन किंवा देवभक्ती राहूनच जाते. आपले आयुष्य व्यर्थ जाऊ नये म्हणून ‘बाप-रुखुमादेवी-वर’ म्हणजेच विठ्ठल–रुख्मिणी यांचा आधार घ्यावा. त्यांचे स्मरण, नामजप, भक्ती हीच जीवनरूपी प्रवासातील खरी काठी आहे. संसाराच्या गोंधळात शाश्वत शांतता आणि आश्रय जर कुठे मिळत असेल तर तो विठ्ठलच देऊ शकतो.
एकूण भावार्थ
या अभंगात विठ्ठलनामाचे सामर्थ्य, भक्तीची परिवर्तनकारी शक्ती आणि मानवी जीवनाचा खोल संदेश एकत्र गुंफला आहे. ईश्वरनाम हे सर्वोच्च सार आहे आणि ते जपणाऱ्याला भौतिक सुखही मिळते आणि आध्यात्मिक मुक्तीही. प्रल्हाद–अंबरीषांसारखे दृढविश्वास ठेवणारे भक्तच जीवनाचा खरा मार्ग ओळखतात. संसार हा क्षणभंगुर आहे; त्यामुळे जीवन वाया घालवू नये. विठ्ठलभक्ती हेच आश्रयस्थान ही संपूर्ण अभंगाची जीवनतत्त्वे देणारी शिकवण आहे.
0 टिप्पण्या