पाहतां श्रीमुख सुखावलें सुख |
डोळियांची भूक न वजे माझ्या || 1 ||जिव्हे गोड तीन अक्षरांचा रस |
अमृत जयास फिकें पुढें || धृ ||
श्रवणाची वाट चोखाळली शुद्ध |
गेले भेदाभेद निवारोनी || 3 ||
महामळें मन होतें जें गादले |
शुद्ध चोखाळले स्फटिक जैसें || 4 ||
तुका म्हणे माझ्या जीवाचें जीवन |
विठ्ठल निधान सांपडलें || 5 ||
अभंगाचा भावार्थ
संत तुकाराम महाराजांनी या अभंगामध्ये विठ्ठलाबद्दलच्या भक्तीची गोडी, आध्यात्मिक रस आणि अंतःकरणातील निर्मळ अनुभूती व्यक्त केली आहे. या अभंगातून देवाची आठवण, त्याचा नामस्मरण, आणि भक्ताच्या मनावर होणारा दिव्य परिणाम अत्यंत स्पष्टपणे समजतो.
१. “पाहतां श्रीमुख सुखावलें सुख, डोळियांची भूक न वजे माझ्या”
संत तुकोबा म्हणतात की विठ्ठलाचे पवित्र रूप पाहताना त्यांना अतुलनीय सुख मिळते. डोळ्यांना भरपूर आनंद आणि तृप्ती मिळते, अशी अनुभूती येथे व्यक्त झाली आहे. “डोळ्यांची भूक न वजे” म्हणजे जीवनभर मनापासून पाहिल्याने त्यांना देवाचे रूप पाहण्याची तृप्ती मिळाली आहे; त्यापेक्षा अधिक काही पाहण्याची इच्छा नाही. देवाचे दर्शन हेच जीवनातील खरी संपत्ती आहे, हे येथे अधोरेखित केले आहे.
२. “जिव्हे गोड तीन अक्षरांचा रस, अमृत जयास फिकें पुढें”
विठ्ठलाच्या नामाचा गोडवा “तीन अक्षरांचा” आहे—हे “विठ्ठल” किंवा “राम” असे नाव असावे. जिव्हेवर हा रस अमृतासारखा गोड आणि पोषक आहे. जगातील इतर सर्व गोडवट्या, स्वादिष्ट पदार्थ अमृताच्या गोडीच्या समोर फीके वाटतात. संत म्हणतात की देवाचे नाव ज्या प्रमाणे जिव्हेस गोड आहे, तितकेच ते आत्म्यास अमृतवत पोषण करते.
३. “श्रवणाची वाट चोखाळली शुद्ध, गेले भेदाभेद निवारोनी”
संत तुकाराम हे म्हणतात की जेव्हा भक्त मन लावून, भक्तीने आणि श्रद्धेने देवाचे नाम किंवा कथा ऐकतो, तेव्हा मन शुद्ध होते. जगातील भेद, गैरसमज, द्वेष, आणि भ्रांत्या निवारल्या जातात. या शुद्ध श्रवणामुळे मन एका दिव्य आनंदाच्या स्थितीत पोहोचते, जसे स्वच्छ धारा नीरमळ पाण्यातील चमक दाखवते.
४. “महामळें मन होतें जें गादले, शुद्ध चोखाळले स्फटिक जैसें”
मनात जे दोष, अडथळे किंवा गंद असतात, भक्तीच्या पवित्र जलात ते निघून जातात. तुकोबा म्हणतात की जेव्हा मन शुद्ध होते, तेव्हा ते एकदम स्वच्छ आणि चमकदार होते, अगदी स्फटिकासारखे. अशा निर्मळ मनातूनच भक्ताला जीवनातील खरी शांती, सुख आणि समाधान प्राप्त होते.
५. “तुका म्हणे माझ्या जीवाचें जीवन, विठ्ठल निधान सांपडलें”
अंतिम ओळीत संत तुकाराम प्रकट करतात की त्यांच्या जीवनाचा अर्थ आणि जीवनाची खरी किंमत विठ्ठलामध्येच आहे. देव म्हणजेच त्यांच्या जीवाचं जीवन; त्याच्या चरणी जीवन समर्पित केले आहे. त्यांनी सर्व संसारिक मोह विसरून देवामध्ये पूर्ण निष्ठा दाखवली आहे.
निष्कर्ष
हा अभंग संपूर्णपणे निर्मळ भक्ती, देवाच्या नामस्मरणातील गोडी, आणि अंतःकरणातील शुद्धता यांचे दर्शन घडवतो. तुकोबा म्हणतात की विठ्ठलाचे दर्शन, त्याचे नाव आणि भक्तीचे श्रवण हे जीवनातील सर्व सुखांपेक्षा श्रेष्ठ आहेत. मन शुद्ध होऊन, देवाच्या स्मरणात अडकलेले जीवच खरे जीवन अनुभवतो. भक्तीच्या माध्यमातून जीवनातील दुःख, गंद आणि भेद निवारून, आत्मा अमृतसदृश आनंद अनुभवतो.
0 टिप्पण्या