जिया नाहीं नेम एकादशिव्रत | जाणावे ते प्रेत शव लोकीं

जिया नाहीं नेम एकादशिव्रत |
जाणावे ते प्रेत शव लोकीं ||1||

त्याचे वय नित्य काळ लेखीताहे |
रागे दात खायि कराकरा||धृ||

जया चीये द्वारीं तुळसीवृंदाविन |
नाहीं ते स्मशान गृह जाणां ||2||

जिये कुळीं नाहीं एक ही वैष्णव |
त्याचा बुडे भविनदीतापा ||3||

विठोबाचे नाम नुच्चारी जे तोंड |
प्रत्यिक्ष ते कुंड रजिकाचे ||4||

तुका ह्मणे त्याचे काष्ठ हातपाय |
कीर्तना नवि जाय हरी चिया||5||

१) “जिया नाहीं नेम एकादशिव्रत | जाणावे ते प्रेत शव लोकीं”

ज्या मनुष्यामध्ये एकादशी व्रताचे पालन करण्याचा नेम नाही, ज्याच्या जीवनात भक्तीची शिस्त नाही, असा मनुष्य जिवंत असला तरी आध्यात्मिक दृष्टीने तो मृतासारखाच आहे. कारण शरीर जिवंत असले, तरी आत्मिक प्रकाश नसेल तर तो जीवन म्हणजे केवळ एक शुष्क अस्तित्व.

धृपद: “त्याचे वय नित्य काळ लेखीताहे | रागे दात खायि कराकरा”

असा व्यक्ती आयुष्य वाया घालवत असतो. काळ त्याचे वय सतत कमी करत राहतो, आणि तो माणूस रागाने, चिडचिड करून जगतो. धार्मिकता नसल्याने मनात शांतता नसते, त्यामुळे तो सतत तडकाफडकी, करकऱ करत दिवस घालवतो.

२) “जया चीये द्वारीं तुळसीवृंदाविन | नाहीं ते स्मशान गृह जाणां”

ज्या घराच्या दारात तुळस नाही, जिथे भगवंताची सदैव आठवण नाही असे घर आध्यात्मिकदृष्ट्या स्मशानासारखे आहे. तुळस ही पवित्रतेची, वैष्णव संस्कृतीची, भक्तीभावाची ओळख. तुळस नसल्याने त्या घरातून जणू जीवनाचा प्रकाशच गेलेला असतो.

३) “जिये कुळीं नाहीं एक ही वैष्णव | त्याचा बुडे भविनदीतापा”

ज्या कुळात एकही वैष्णव म्हणजे भक्त, नामस्मरण करणारा, सदाचार पाळणारा माणूस नाही, अशा घराण्याचा पुढचा प्रवास भवसागरात डुबण्याकडेच असतो. भक्ती नसल्याने पिढी पिढ्या दुःख, संघर्ष, मोह-माया यांच्या जाळ्यात फसत जातात.

४) “विठोबाचे नाम नुच्चारी जे तोंड | प्रत्यिक्ष ते कुंड रजिकाचे”

ज्याच्या तोंडात विठ्ठलाचे नाव उच्चारले जात नाही, ज्याला नामस्मरणाची सवय नाही, त्याचे तोंड जणू राखेने भरलेल्या कुंडासारखे आहे. राख म्हणजे जळालेल्या वस्तूंचे अवशेष  म्हणजेच अशा तोंडाला पवित्रता, माधुर्य, दिव्यता नसते.

५) “तुका ह्मणे त्याचे काष्ठ हातपाय | कीर्तना नवि जाय हरी चिया”

तुकाराम महाराज म्हणतात अशा व्यक्तीचे हात-पाय जणू लाकडासारखे निर्जीव आहेत. कारण ते भगवंताची सेवा करत नाहीत, नामस्मरण करत नाहीत, कीर्तनात जात नाहीत. शरीर जिवंत असलं तरी हृदयात भक्ती नसल्याने तो माणूस आध्यात्मिकदृष्ट्या निष्प्राण आहे.

एकूण भावार्थ (सारांश):

तुकाराम महाराज सांगतात की, भगवंताचे नामस्मरण, एकादशीचे व्रत, तुळशीचे पूजन, भक्तांची संगत हे सर्व घर आणि जीवनाला पवित्रता व अर्थ देतात. जे जीवन भगवंतापासून दूर आहे, ते जीवंत असूनही आध्यात्मिकदृष्ट्या रिकामे आणि ओसाड आहे. भक्तीशिवाय मनात शांतता नसते, चिडचिड वाढते आणि जीवन अंधःकारमय बनते. पण नामस्मरणाने जीवनात प्रकाश, माधुर्य आणि आनंद येतो.