संतांचे संगती मनोमार्ग गती

संतांचे संगती मनोमार्ग गती |
आकळावा श्रीपती येणे पंथे ||1||

रामकृष्ण वाचा भाव हा जीवाचा |
आत्मा जो शिवाचा रामजप ||धृ||

एकतत्त्व नाम साधिती साधन |
द्वैताचे बंधन न बाधिजे||2||

नामामृत गोडी वैष्णवा लाधली |
योगिया साधली जीवनकळा ||3||

सत्वर उच्चार प्रल्हादी बिंबला |
उद्धवा लाधला कृष्णदाता ||4||

ज्ञानदेव म्हणे नाम हे सुलभ |
सर्वत्र दुर्लभ विरळा जाणे ||5||

अर्थ (ओळी-ओळीने सविस्तर)

१) "संतांचे संगती मनोमार्ग गती | आकळावा श्रीपती येणे पंथे ||१||"

या ओळीत कवी सांगतो की संतांची संगत म्हणजे मनाला योग्य दिशा देणारा मार्ग आहे. संतांच्या सहवासात मन शुद्ध होते, विचार शांत होतात आणि जीवनात योग्य ध्येय दिसू लागते. संतांच्या मार्गदर्शनाने मनाचा प्रवास ईश्वरापर्यंत पोहोचतो. "मनोमार्ग गती" म्हणजे मनाच्या प्रवासाला मिळालेली गती साधना, भक्ती आणि जप अधिक सहज बनतो.

"आकळावा श्रीपती येणे पंथे" म्हणजे श्रीपती भगवान विष्णू किंवा ईश्वर त्यांच्या मार्गावर चालताना निश्चितच अनुभवायला मिळतो. जेव्हा मन संतांच्या मार्गाने चालते, तेव्हा ईश्वरी अनुभूती मिळते. हे सांगण्याचा उद्देश असा की, देवाकडे जाण्याचा सर्वात सोपा मार्ग म्हणजे संतसंग.

२) "रामकृष्ण वाचा भाव हा जीवाचा | आत्मा जो शिवाचा रामजप ||धृ||"

इथे कवी भाव दर्शवतो की राम आणि कृष्ण या दोन्ही स्वरूपांचे चिंतन म्हणजे मनाची शुद्ध अवस्था आहे. "भाव हा जीवाचा" म्हणजे आपल्या जीवात्म्याचा मूलभूत भाव भक्ती, शरणागती आणि प्रेम.

"आत्मा जो शिवाचा" – प्रत्येक जीवात्म्यात परमात्म्याचेच अंश आहेत. आत्मा म्हणजेच शिव. त्यामुळे देव कोणत्याही स्वरूपात असो राम, कृष्ण किंवा शिव त्याचा जप म्हणजे स्वतःच्या आत्मतत्त्वाचे स्मरण करणे.

धृवपदात "रामजप" विशेष सांगितले आहे. कारण रामनाम हे परमशुद्ध, पवित्र आणि उध्दार करणारे नाव आहे. या नामजपाने अंतःकरणातील अज्ञान, अशुद्धी आणि दु:ख नष्ट होते.

३) "एकतत्त्व नाम साधिती साधन | द्वैताचे बंधन न बाधिजे ||२||"

येथे कवी म्हणतो की एकच तत्त्व ईश्वरतत्त्व हेच नाम साधनेने साध्य करता येते. जेव्हा साधक नामभक्तीत रमतो तेव्हा त्याला "एकत्व" जाणवायला लागते.

"द्वैताचे बंधन न बाधिजे"  म्हणजे साधकाला मग स्वत: आणि देव यांत कोणताही फरक वाटत नाही. अहंकार, देहभाव, ‘मी’ आणि ‘तु’ यांचा भेद नाहीसा होतो. द्वैत हे बंधनकारक असून त्यातून मुक्ती मिळवण्याचा सर्वोत्तम मार्ग म्हणजे नामसाधना. नामात एकाग्रता आणली की मन एकरूप होते आणि द्वैताचे बंधन आपोआप नष्ट होते.

४) "नामामृत गोडी वैष्णवा लाधली | योगिया साधली जीवनकळा ||३||"

"नामामृत गोडी वैष्णवा लाधली"  वैष्णव भक्तांनी नामामृताची गोडी अनुभवली आहे. त्यांना नाम जपताना एक अनोखी परमानंदाची अनुभूती येते. हे नाम म्हणजे फक्त शब्द नसून, आत्म्याला आनंद देणारे दिव्य अमृत आहे.

"योगिया साधली जीवनकळा"   ध्यान, प्राणायाम, एकाग्रता यांच्या मार्गाने योगी जीवनाची कला साधतात. पण नामसाधन हीही एक अतिशय श्रेष्ठ ‘योगकला’ आहे. योगी शरीर आणि मनावर नियंत्रण मिळवतात; नामभक्त हृदयावर। दोन्ही मार्गांचा सार एक आत्मज्ञान.

५) "सत्वर उच्चार प्रल्हादी बिंबला | उद्धवा लाधला कृष्णदाता ||४||"

"सत्वर उच्चार प्रल्हादी बिंबला" भक्त प्रल्हादाने अत्यंत सहजतेने आणि निरंतरपणे नारायणाचे नाम घेतले. त्याच्या अंतःकरणात नाम अशी प्रतिमा बनली की ती अविचल, अविनाशी राहिली. त्यामुळेच विष्णूने त्याचे रक्षण केले. "बिंबला" म्हणजे मनात कायमस्वरूपी कोरले गेले.

"उद्धवा लाधला कृष्णदाता" उद्धवाला श्रीकृष्णाचे थेट उपदेश स्वरूप ‘दत्ता’ रूप मिळाले. कृष्णाने त्याला आध्यात्मिक ज्ञानाचे दान दिले. हे दोघेही उदाहरणे दाखवतात की, ज्यांनी नाम आणि भक्तीच्या मार्गावर खऱ्या अर्थाने चालले, त्यांना स्वतः परमेश्वराची साथ आणि कृपा मिळते.

६) "ज्ञानदेव म्हणे नाम हे सुलभ | सर्वत्र दुर्लभ विरळा जाणे ||५||"

संत ज्ञानेश्वर म्हणतात की नामसाधना अतिशय सोपी आहे. कोणालाही करता येणारी, कोणत्याही वेळी करता येणारी, कुठलीही अट नसलेली.

पण "सर्वत्र दुर्लभ विरळा जाणे" म्हणजे नामाची खरी महिमा, त्याचे खरे तत्त्व आणि त्याची खरी अनुभूती हे सर्वत्र मिळत नाही. फारच थोडे लोक त्याचा खरा अर्थ समजतात. कारण मन शुद्ध, भाव भक्तीपूर्ण आणि अहंकाररहित असावा लागतो. ज्यांना नामाचा खरा आस्वाद मिळतो तेच विरळ.

निष्कर्ष

या अभंगात संतसंग, नामस्मरण, भक्ती आणि योग या सर्व आध्यात्मिक मार्गांचा अत्यंत सुंदर संगम आहे. संतांचा सहवास हा सर्वात श्रेष्ठ मार्ग आहे असे सांगत, कवी नामाची महती अधोरेखित करतो. प्रल्हाद, उद्धव अशी उदाहरणे देऊन, ज्ञानदेव सारख्या महान संतांचे तत्त्वज्ञान यात गुंफलेले आहे. शेवटी संदेश एकच नाम हेच सोपे, पण त्याचा खरा लाभ विरळांना मिळतो.