सत्य गुरुरायें कृपा मज केली

सत्य गुरुरायें कृपा मज केली |
 परि नाहीं घडलीं सेवा कांहीं ||1||

   सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना |
मस्तकीं तो जाणा ठेविला कर ||2||

    भोजना मागती तूप पावशेर |
 पडिला विसर स्वप्नामाजी ||3||

   काय न कळे उपजला अंतराय |
म्हणोनियां काय त्वरा झाली ||4||

   राघव चैतल्य , केशव चैतन्य |
सांगितली खूण मालिकेची ||5||

    बाबाजी आपुले सांगितलें नाम |
मंत्र दिला रामकृष्ण हरि ||6||

    माघ शुद्ध दशमी पाहुनि गुरुवार |
 केला अंगीकार तुका म्हणे ||7||

१) "सत्य गुरुरायें कृपा मज केली | परि नाहीं घडलीं सेवा कांहीं ||"

या ओळीत संत Tukaram महाराज स्वतःच्या आध्यात्मिक प्रवासातील विनम्रता व्यक्त करतात. "सत्य गुरु" म्हणजे खरा, निष्कपट, दिव्य मार्गदर्शक ज्याच्या कृपेने जीवाला मुक्तीचा मार्ग सापडतो.
गुरूने त्यांच्यावर करुणा करून मार्ग दाखवला, आशीर्वाद दिला, पण तरीही आपल्या हृदयात खंत आहे की आपण त्या गुरूची अपेक्षित सेवा, त्याचं स्मरण, त्याच्या सांगितलेल्या मार्गाचं पूर्ण पालन करू शकलो नाही.
ही ओळ आपल्याला शिकवते की गुरुकृपा मिळणे महत्त्वाचे असले तरी गुरुसेवेचे खरे कर्म प्रत्यक्ष कृतीत उतरले पाहिजे.

२) "सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना | मस्तकीं तो जाणा ठेविला कर ||"

कवी म्हणतो की गंगास्नानाला जाताना गुरुरायांनी त्यांना मार्गातच भेट दिली. ही भेट योगायोग नसून नियतीचा सुंदर संकेत आहे.
गुरुने त्यांच्या डोक्यावर हात ठेवला याचा अर्थ आशीर्वाद, संरक्षण, आणि दीक्षेची पहिली स्पर्शानुभूती.
गुरुचा स्पर्श म्हणजे अंतर्मनातील अंध:कार दूर करणारा प्रकाश. जणू सर्व पाप, संशय आणि दु:ख त्याक्षणी नष्ट होते.

३) "भोजना मागती तूप पावशेर | पडिला विसर स्वप्नामाजी ||"

येथे रूपक वापरून कवी सांगतो की लोक जीवनात भौतिक सुखांची मागणी करतात, जसे की तूपाचे पाव शेर.
पण हे सगळे मागणे, लोभ, इच्छा… या केवळ स्वप्नासारख्या आहेत. जाग येताच स्वप्नं नाहीशी होतात तशीच ही भौतिक वस्तूंची मोह-वस्त्रे नष्ट होतात.
जीवनाचे खरे ध्येय बाह्य ऐश्वर्य नसून अंतःशुद्धी आणि ब्रह्मज्ञान आहे, हा भाव यात व्यक्त होतो.

४) "काय न कळे उपजला अंतराय | म्हणोनियां काय त्वरा झाली ||"

कवीला आपल्या मार्गातील अंतराय, अडथळे कशामुळे येतात हे कळत नाही.
कधी कधी मन आपोआपच डळमळते, साधना खंडित होते, भक्तीमध्ये उणीवा राहतात हे सर्व कशामुळे?
या अनिश्चिततेमुळे त्याला बेचैनी वाटते. तो आपल्या साधनेला वेग, सातत्य आणि प्रगल्भता आणण्याची गरज जाणवतो.

५) "राघव चैतल्य, केशव चैतन्य | सांगितली खूण मालिकेची ||"

"राघव चैतन्य" आणि "केशव चैतन्य" हे पूर्वाश्रमीचे महान संत, ज्यांनी भक्तीमार्गाची अनुभूती दिली.
त्यांनी सांगितलेली 'खूण' म्हणजे श्रद्धेचा निशाणा भक्तीचा अस्सल मार्ग, मालक (भगवंत) प्राप्तीचा संकेत.
या गुरूंच्या वचनांनी कवीला सत्पथावर चालण्याचा आत्मविश्वास मिळाला.

६) "बाबाजी आपुले सांगितलें नाम | मंत्र दिला रामकृष्ण हरि ||"

बाबाजी गुरुने कवीला मंत्रदिक्षा दिली ‘राम, कृष्ण, हरि’ ही देवनामांची मालिका.
हा मंत्र फक्त उच्चार नाही; तो जीवनाला शुद्ध करणारा आणि मनाला स्थिर करणारा दिव्य आधार आहे.
नाव हीच मुक्तीची वाट, हे शिकवण गुरूने दिली.

७) "माघ शुद्ध दशमी पाहुनि गुरुवार | केला अंगीकार तुका म्हणे ||"

माघ महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील दशमी, आणि तोही गुरुवार अत्यंत शुभ दिवस.
त्या दिवशी संत Tukaram महाराजांनी आपले गुरुतत्त्व, मंत्र आणि आध्यात्मिक मार्ग अंगीकारला पूर्ण समर्पणाने.
जीवनातील परिवर्तनाचा तो निर्णायक क्षण होता.
तुकाराम महाराज सांगतात त्या दिवशी मी खऱ्या अर्थाने भक्तीमार्गाला स्वतःला अर्पण केले.

सारांश

हा अभंग म्हणजे गुरु-शिष्य नात्याची अत्यंत सुंदर अनुभूती.
गुरुकृपा, भेट, आशीर्वाद, मंत्रदिक्षा आणि अंतर्मनातील परिवर्तनाचा प्रवास यात व्यक्त होतो.