तेणें मुक्ति चारी साधिलिया ||1||
हरि मुखें ह्मणा हरि मुखें ह्मणा |
पुण्याची गणना कोण करीं||धृ||
असोनि संसारीं जिव्हे वेगु करीं |
वेदशास्त्र उभारी बाह्या सदा ||2||
ज्ञानदेवो ह्मणे व्यासाचिये खुणे |
द्वारकेचे राणे पांडवां घरीं ||3||
**देवाचिये द्वारीं उभा क्षणभरी |
तेणें मुक्ति चारी साधिलिया ||१||**
या ओळीत संत ज्ञानेश्वर सांगतात की जो मनुष्य देवाच्या दाराशी म्हणजे भक्तीभावाने, पूर्ण श्रद्धेने क्षणभर जरी उभा राहिला, तर त्याला सांसारिक बंधनांपासून मुक्त करणारी चारही मुक्ति सहज प्राप्त होते. मोक्ष मिळवण्यासाठी कठीण तप, यज्ञ, व्रत करण्याची गरज नाही; देवाचे स्मरण, भक्ती, आणि त्याच्याबद्दलचा शुद्ध प्रेमभाव एवढे पुरेसे आहे. देवाच्या सान्निध्यात उभे राहणे म्हणजे आपल्या अहंकाराचा त्याग करून परमेश्वराच्या चरणी भक्ती अर्पण करणे. त्या क्षणातच आत्म्याचे शुद्धीकरण होते आणि जन्ममरणाचा चक्र मोडतो.
**हरि मुखें ह्मणा हरि मुखें ह्मणा |
पुण्याची गणना कोण करीं ||धृ||**
धृवपंक्तीत संत सांगतात की मनुष्याने “हरि, हरि” असे भगवंताचे नाव सतत उच्चारणे हे सर्वात मोठे पुण्य आहे. नामस्मरणाच्या या कृतीची पुण्यफळे किती आणि कशी मिळतील, हे मोजण्याची क्षमता कोणाकडेच नाही. कारण देवाच्या नावात अनंत शक्ती आहे. एकदा नाम उच्चारले तरी त्याचे पुण्य पर्वताएवढे आहे. ते देवच जाणतो; आपण त्याचा अंदाज लावू शकत नाही. त्यामुळे सतत हरिनाम घ्या—हीच खरी साधना.
**असोनि संसारीं जिव्हे वेगु करीं |
वेदशास्त्र उभारी बाह्या सदा ||२||**
या ओळीत ज्ञानदेव सांगतात की, जरी मनुष्य संसारात गुंतलेला असला दैनंदिन कामे, धावपळ, व्यवहार, जबाबदाऱ्या तरी एक गोष्ट त्याच्या हातात आहे: त्याची जिव्हा, म्हणजे त्याचे वाणीवरचे नियंत्रण. संसारात राहूनही जिव्हा हरिनाम घेऊ शकते, देवाचे स्मरण करू शकते. वेद-शास्त्रांची शिकवण ‘दुर्लभ’ वाटत असली तरी हरिनाम हे सर्वांत सोपे आणि श्रेष्ठ आहे.
वेद-शास्त्रे नेहमीच बाहेरून मार्ग दाखवतात काय करावे, काय टाळावे हे सांगतात. पण हरिनाम घेतल्याने मन शांत होते, अंतःकरण पवित्र होते. त्यामुळे ज्ञानदेव जिव्हेला साधनेचे प्राथमिक साधन मानतात. ‘संसारात असो की वनात, जिव्हा जिथे आहे तिथे हरिनाम घेता येते’ हीच या ओळीची शिकवण.
**ज्ञानदेवो ह्मणे व्यासाचिये खुणे |
द्वारकेचे राणे पांडवां घरीं ||३||**
या शेवटच्या ओळीत संत स्वयं सांगतात की ही शिकवण त्यांनी स्वतः बनवलेली नाही. ती व्यासमुनींनी सांगितलेली, भगवंताने पांडवांच्या घरी उपदेश केलेल्या ज्ञानाची खुण आहे. म्हणजेच भगवंताने गीतेत अर्जुनाला सांगितले की माझे नामस्मरण कर, माझ्यावर श्रद्धा ठेव, मी तुला मोक्ष देईन. हा उपदेशच ज्ञानदेव पुढे अभंगातून लोकांपर्यंत पोहचवतात.
द्वारकेचा राजा श्रीकृष्ण, पांडवांचा सखा, त्याने सांगितलेली वचनं आजही खरी आणि प्रभावी आहेत. नामस्मरणाचा मार्ग हा स्वतः श्रीकृष्णाने सुचवलेला हाच सर्व साधनांचा सार आहे, असे ज्ञानदेव ठाम सांगतात.
सारांश (एकत्रित विस्तार)
या अभंगात संत ज्ञानेश्वर अत्यंत साध्या शब्दांत नामस्मरणाचे महत्त्व उलगडतात. देवाचे स्मरण केवळ काही क्षण जरी केले तरी जीवनातील सर्व बंधनांपासून मुक्ती मिळते. “हरि मुखें ह्मणा” हरिनामाचा जप हे जगातील सर्व पुण्यकर्मांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. जरी मनुष्य संसारात गुंतलेला असला तरी त्याची जिव्हा नेहमी देवाचे नाम घेण्यास सक्षम आहे. शास्त्रे वाचली नाहीत, मोठमोठे यज्ञ केले नाहीत तरी हरिनामाने आत्मा शुद्ध होतो. ही शिकवण ज्ञानदेव स्वखुशीचे तत्त्व न मानता भगवद्गीता आणि व्यासमुनींच्या उपदेशाची परंपरा म्हणून सांगतात.
0 टिप्पण्या